رفتن به محتوای اصلی

شما اینجا هستید

اسکان غیر رسمی در ایران(بخش اول)

3 اسفند, 1395 - 09:11 -- عابدی

اسکان غیر رسمی در ایران(بخش اول)

غلامرضا لواف

کارشناس مدیریت صنعتی و معاون دفتر امور روستایی و شوراها

احسان الله حبیبی

کارشناس ارشد توسعه روستایی و کارشناس امور روستایی

 

1. مفهوم حاشیه نشینی

•حاشیه نشینی، خرده فرهنگی با مجموعه ای از ارزش ها و هنجارهاست که در محل هایی با بهداشت کم، انحرافات اجتماعی و ویژگی های دیگر از جمله انزوای اجتماعی همراه است.

• مناطق پیرامون شهرهای بزرگ که به طور کلی محصول رشد ناهمگون شهری و انباشت تعارض آمیز و تنش زای سرمایه و بیکاری روستایی و انهدام ارتباطات خانوادگی – ستنی می باشد.

• فضاهای زندگی غیر رسمی و نا متعارف شهری که بازتاب فضایی بیمارگونه از اقتصاد و مدیریت ضعیف و برنامه ریزی فضایی – منطقه ای و معلول بی عدالتی های اجتماعی – اقتصادی در سطوح ملی – استانی و محلی است.در مجموع میتوان گفت حاشیه نشینان کسانی هستند که در محدوده اقتصادی شهر زندگی می کنند ولی جذب نظام اقتصادی و اجتماعی آن نشده اند. همچنین حاشیه نشین به فردی اطلاق می شود که به دلیل مشکلات معیشتی در نظام شهری تاب مقاومت نیاورده و به حاشیه کلان شهرها پناه آورده است تا از هزینه های زندگی در متن شهر در امان باشد.

2. وضعیت اسکان غیررسمی در جهان

در سال 1996 یک پنجم جمعیت جهان فاقد خانه ای که بنابر اعلام مرکز اسکان بشر ملل متحد (Habitat)در شأن زندگی انسان بودند که دامنه گسترده ای از بی سر پناهان و خیابان خواب ها تا آلونک نشینان را در بر می گرفت. در این رابطه جداول شماره 1 و 2 جمعیت حاشیه نشین و موقعیت مناطق حاشیه نشین را در برخی کشورها نشان می دهد:

3. شهر نشینی در ایران

آغاز شهر گرایی به شیوه نوین در ایران را باید از سنوات اخیر (1300 هـ .ش) به حساب آورد. این روند تا سال 1357 را می توان به دو دوره تقسیم کرد. دوره اول از سال 1300 شروع و به اجرای قانون اصلاحات ارضی در سال 1340 ختم می شود در این دوره نرخ رشد سالیانه شهرنشینی در ایران متوسط 65/2 درصد بوده است.

 در دوره دوم شهرنشینی که از سال 1340 تا سال 1375 را در بر می گیرد نرخ رشد سالیانه به طور متوسط 42/4 درصد بوده است.

در یک مفهوم عام و کلی شهرهای جدید ایران از سه طریق بوجود آمدند:

1-  افزایش جمعیت نقاط روستایی به بیش از 5 هزار نفر

2-  مراکز بخش ها که طبق قانون باید در آنجا شهرداری تأسیس شود.

3- احداث مستقیم و برنامه ریزی شده در کشور

در چند دهه اخیر شهرهای کشورهای در حال توسعه در معرض گسترش مهاجرت های روستایی به شهر بوده اند که تحت تاثیر گذار از اقتصاد کشاورزی به اقتصادی شهری و کاهش امکان اشتغال در نقاط روستایی با هدف دستیابی به فرصت های مطلوب تر اقتصادی، اجتماعی بوده است که اغلب این گونه افراد در بافت ها و سکونتگاههای غیر رسمی شهرها مستقر شده اند. زاغه نشینی، حاشیه نشینی، اسکان غیر رسمی، اسکان خودرو، اسکان نابهنجار و یا هر عنوان دیگر که برای این پدیده گذاشته شود به هر صورت نوعی الگوی سکونت برای گروهایی از جامعه فقیر و فرو دست شهرنشین است.

4. اسکان غیر رسمی در ایران

1-4. اسکان غیر رسمی در دوران قبل از انقلاب

در کشور ایران نیز پدیده اسکان غیر رسمی به طور مشهوری از دهه 1340 به بعد که رشد شهرنشینی در اوج خود بوده نمایان گردید و شهرهای کشور را با رشد جمعیتی روبرو نموده و همواره میزان آن در حال افزایش است. طبق برخی برآوردها در حال حاضر حدود 5/3 میلیون حاشیه نشین در ایران وجود دارد. در این میان همانگونه که تحقیقات جمعیت شناسی و جامعه شناسی موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران نیز نشان می دهد به لحاظ جغرافیایی بیشترین سهم جمعیت اسکان غیررسمی در تهران و دیگر کلانشهرها ایران اسکان یافته اند که عمدتاً از جمعیت مهاجر تشکیل شده اند.

مطالعات کارشناسان مسائل شهری نشان می دهد که تا سال 1320 اقتصاد شهر و روستا به طور نسبی توازن داشت. شروع حرکت های مهاجرتی و آغاز توسعه شهرنشینی ایران با سال های 1332- 1320 مقارن بود؛ تشکیل ارتش، عملیات نظامی در سرکوب خوانین بزرگ، برقراری امنیت در راهها، خطوط راه آهن ایجاد تونل و راه های شهری و ... تمام عواملی بود که سبب آسان شدن مسافرت و راحتی در حمل و نقل و به دنبال آن نرخ مهاجرت و حرکت روستائیان به شهرها بود. به گونه ای که مهاجرت روستائیان از 8% در سال 1300 به 14% در سال 1320 رسید. اما با روی کار آمدن دولت مصدق شاهد سیر نزولی مهاجرت آن هم به دلیل ملی شدن صنعت نفت و کاستن بهره مالکانه و اختصاص 2 درصد از درآمد مالکان به عمران روستایی هستیم. این اقدامات سبب شد تا افزایش نرخ مهاجرت روستایی در سال 1320 متوقف شده و در سال 1335 علیرغم افزایش 6 میلیونی جمعیت کشور، مهاجرت نه تنها افزایش نشان نداد بلکه 5% کاهش یافت.

 با کودتای 28 مرداد 1332 و مشکلات سیاسی آن روزها و روی کار آمدن محمد رضا شاه، ما در برهه ای از زمان شاهد رکود اقتصادی شدید به دلیل ورود کالاهای خارجی، رونق شهرها، فراهم شدن وسایل معیشتی و افزایش نسبی جمعیت و شدت مهاجرت هستیم. شهر گرائی مردم و روستائیان به حدی رسیده بود که در سال 1341 نرخ مهاجرت روستایی 0520/1% رشد نشان داد که نسبت به 5 سال قبل 10 برابر شده است.

 در مجموع در خصوص حاشیه نشینی در ایران در دوران قبل از انقلاب می توان گفت که 80% ساکنین این مناطق که اکثرا در اطراف تهران و برخی شهرهای دیگر تجمع کرده اند و خانه ای از حلب قوطی، حصیر و موارد مشابه داشتند که از مناطق بندرعباس، اهواز، کرمانشاه، همدان، لرستان، کردستان هجوم آورده اند و 63 درصد از آنها دهقان که 32 درصد آنها به دلیل کمبود آب برای کشاورزی کوچ کرده اند و 4/18 درصد خرده مالکانی بودند که زمین های خود را اجاره داده اند و به تهران آمده اند و 7/10 درصد از ظلم مالکان فرار کرده اند. مهاجرت های روستایی در دهه های 40 تا 30 الزاماً به شهرها نبود و کشاورزان از روستایی به روستای دیگر نیز سفر و با مشارکت کشاورزان محلی دیگر کار می کردند. از سویی مهاجرت فصلی و موقت بود و نه دائمی. در طی سالهای 50 – 1345 مهاجرت بی رویه و شتابان از مناطق روستایی به شهرهای بزرگ بیشتر شد و از این پس بود که مشکل حاشیه نشینی شهری به عنوان یک مسئله اجتماعی نمایان شد.