رفتن به محتوای اصلی

شما اینجا هستید

اسکان غیر رسمی در ایران(بخش دوم)

3 اسفند, 1395 - 09:13 -- عابدی

اسکان غیر رسمی در ایران(بخش دوم)

اسکان غیر رسمی در ایران(بخش دوم)

غلامرضا لواف

احسان الله حبیبی

کارشناس مدیریت صنعتی و معاون دفتر امور روستایی و شوراها

کارشناس ارشد توسعه روستایی و کارشناس امور روستایی

 

2-4. حاشیه نشینی در دوران بعد از انقلاب

 در سال 1359 جمعیت ایران به 37700000 نفر بالغ گردید و نرخ مهاجرت روستایی نیز همگام با آن 1% افزایش یافت. جنگ بعنوان یکی از مهمترین عوامل مهاجرتی برای ساکنین جنوب و غرب کشور، باعث هجوم آنها به مناطق مرکزی و شرقی کشور شد.

 همچنین بالا رفتن قیمت زمین، مصالح ساختمانی، وام های با بهره فراوان، اجاره های سنگین عواملی بود که اقشار کم درآمد جامعه که نسل دوم از مهاجرین روستایی بودند نتوانند در شهرها ساکن باشند و به همین خاطر به حاشیه شهرها رفتند وتا شاید در آینده بتوانند به متن برگردند.

کودتای مارکسیستی در افغانستان و اشغال آن توسط شوروی سبب مهاجرت افغانها به داخل کشور شد که از تعداد این مهاجران آمار درستی در دست نیست. اما در سال 1988 یونسکو طی آماری که منتشر کرد تعداد کل پناهندگان که در ایران زندگی می کنند را 2830000 نفر برآورد کرد که از این عده 2350000 نفر آن آوارگان افغانی و 70000 نفر را کردها و عراقی تشکیل می دادند.

 در اواخر دهه 60 که اقتصاد ما، اقتصاد جنگ بود، حجم تولیدات پایین و بی کیفیت، عدم توازن عرضه و تقاضا، افزایش نقدینگی، تورم، شغل های کاذب، ترس از سرمایه گذاری، عدم امید به ادامه حیات نظام و از همه مهمتر افزایش سریع جمعیت که طی 7 سال بیش از 20 میلیون به جمعیت ایران اضافه شد. در دهه 70 که دوران بعد از جنگ را تجربه کردیم حکومت تا حدودی به اوضاع مسلط شد و باید شاهد عمران و آبادانی شهرها و بازگشت مهاجران جنگ زده به شهرهایشان می بودیم، اما این عمران و آبادانی با سرعت کمی صورت گرفته و جنگ زده ها حاضر به بازگشت نبودند.

در نیمه نخست دهۀ هشتاد هم هنوز برنامه های عمرانی و سیاست ها و راهکارهای مثبتی برای سر و شکل دادن به مناطق حاشیه نشینی صورت نگرفته است باید اذعان داشت که قبل از انقلاب با سیاست های غلط و نسنجیده دولت ها بستر و شرایط پدیده حاشیه نشینی را فراهم کردند و بعد از انقلاب نیز به جای جلوگیری از ادامه و گسترش آن، زمینه را برای توسعه حاشیه نشینی فراهم کردند ( مهاجرین، 1387، 42).

5. علل اصلی پیدایش حاشیه نشینی

در خصوص ایجاد پدیده حاشیه نشینی علل مختلفی می تواند موثر باشد از جمله :

1- کمی در آمد روسای خانوار و بالا بودن بهای زمین و هزینه ساخت و ساز و گرانی اجاره بها

2- دافعه های مبدا موجب گریز ساکنین از زادگاههای خویش و سرازیر شدن آنها بسوی شهر ها می شود و هزینه بالای زندگی شهری موجب پدید آمدن کانونهای حاشیه نشینی می شود.

3- عامل دیگر قطعه بندیهای بزرگ زمین است که موجب افزایش قیمت زمین شده و امکان خرید زمین از افراد کم درآمد و کم بضاعت گرفته می شود و به ناچار به مناطق حاشیه پناه می برند.

4 - فقدان منطقه بندی و کاربری نا مناسب زمین. اگر شهرها بصورت مناسب منطقه بندی و توسعه نیابند زمینه برای ساخت و ساز های غیر مجاز فراهم شده و محلات زاغه نشینی بوجود خواهد آمد. همچنین چنانچه زمینهای مناسب برای خانه سازی به کاربری صنایع و یا دیگر موارد کاربری اختصاص یابد ممکن است محلات فقر نشین شکل بگیرند.

5 - مهاجرت، از عوامل موثر در شکل گیری حاشیه نشینی است. مهاجرت شامل مهاجرت افراد از روستاها و شهرهای کوچک به شهرهای بزرگ و نیز مهاجرت افراد از هسته داخلی شهر به حواشی آن می باشد.

6- در شکل گیری مناطق حاشیه نشینی حداقل در گسترش آن نقش و تاثیر عملکرد ادارات و دستگاههای دولتی و عمومی را نباید نادیده گرفت.

 

6. قوانین سکونتگاه های غیر رسمی در ایران

یکی از دلایل موفق نبودن طرح های ملی برای ساماندهی سکونتگاه های غیر رسمی می تواند نبود حمایت های قانونی تلقی شود، اما با نگاهی به قوانین مصوب شهرداری ها، سازمان عمران و بهسازی شهری و قانون نوسازی و عمران شهری در می یابیم که ساماندهی سکونتگاه های غیر رسمی از چتر حمایتی قانونی برخوردار است.در ادامه به این موارد قانونی اشاره خواهیم کرد:

۱ - بند ۲۱ ماده ۵۵ قانون شهرداری: اتخاذ تدابیر لازم برای ساخت خانه های ارزان قیمت برای اشخاص بی بضاعت ساکن شهر از وظایف شهرداری هاست.

۲ - ماده ۱۱۱ قانون شهرداری: به منظور نوسازی شهرها، شهرداری ها می توانند از طریق تاسیس موسساتی با سرمایه خود، خانه ها و مستغلات و اراضی و محلات کهنه شهر را خریداری کنند و در صورت اقتضا برای تجدید ساختمان طبق طرح های مصوب شهرداری به فروش برسانند یا این که راسا به اجرای طرح های ساختمانی اقدام کنند.

۳ - اساسنامه سازمان عمران و بهسازی شهری: این سازمان برای تامین مالی طرح های خود علاوه بر بودجه های عمرانی می تواند از شیوه های زیر نیز استفاده کند، انواع مشارکت با اشخاص حقیقی و حقوقی، تحصیل وام از موسسات اعتباری، پولی و شبکه بانکی، انتشار اوراق مشارکت، تشکیل شرکت های سهام عام و موسسات اعتباری غیربانکی و جلب سرمایه گذاری خارجی.

۴ - ماده یک قانون نوسازی و عمران شهری: نوسازی و عمران و اصلاحات اساسی و تامین نیازمندی های شهری و نوسازی محلات و کنترل و رشد و توسعه موزون شهرها از وظایف اساسی شهرداری هاست و شهرداری ها در اجرای وظایف مذکور مکلف به تهیه برنامه های اساسی و نقشه جامع هستند.

۵ - سند ملی توانمندسازی و ساماندهی سکونت گاه های غیررسمی در تاریخ 19/11/82 به تصویب هیئت وزیران رسید. بر اساس این سند چارچوب و نحوه فعالیت هماهنگ بخش دولتی- عمومی و مشارکت مردمی برای ارائه خدمات و زیرساخت های شهری و طرح جامع و تفصیلی سکونت گاه های غیردایمی تعریف و ارائه شده است.

 

7. پیامدهای حاشیه نشینی

1ـ سیمای نامطلوب شهری

2ـ پایین بودن سطح بهداشت عمومی و سلامتی

3ـ فقدان شغل رسمی و در آمد کافی ساکنین

4ـ وجود خرده فرهنگ های خاص مناطق کوچک

5ـ تراکم بالای جمعیت

6ـ فقدان یا کم بودن امکانات آموزشی و رفاهی و پایین بودن سطح سواد و تحصیلات

7ـ اعتیاد

8 ـ منبع و مرکز انحرافات و کجرویهای اجتماعی

9- آشوب های اجتماعی

10- مسکن نا مطمئن در قبال حوادث طبیعی

12- آثار منفی زیست محیطی و عقب ماندن از توسعه پایدار

13- عدم وجود امکانات و تاسیسات زیربنایی

8. راهکارهای مدیریتی جهت کنترل و مقابله با اسکان غیر رسمی در کشور

1. نظارت دستگاه قضایی بر فعل و انفعالات درون شهری و برون شهری برای کنترل بی نظمی های اجتماعی و تصرف اراضی

2. راهبرد بلند مدت جهت ایجاد محدودیت در ادامه روند حاشیه نشینی از طریق جلوگیری از ورود مهاجران به مادر شهرهای منطقه‏ای و کلان شهرها، از طریق:

 راه حل‏های قانونی(مانند: وضع مقررات و قوانین)

راه حل‏های کالبدی(مانند: نوار سبز)

راه حل‏های نظارتی(در ارتباط با زمین‏های وسیع بلاصاحب و یا مسدود کردن حریم رودخانه‏ها و یا دامنه‏های ارتفاعات)

3. توجه ویژه به فقرزدایی و توانمندسازی مناطق حاشیه نشین و گسترش عدالت اجتماعی در این مناطق.

4. ضرورت ایجاد تعادل بین عرضه و تقاضا تا یک میلیون خانه مسکونی خالی از سکنه بوجود نیاید در حالی که جمعیت کثیری حتی قدرت پرداخت رهن و اجاره خانه را ندارند.

5. برنامه های توسعه در دراز مدت باید از جمعیت مهاجر از روستاها و شهرهای کوچک بکاهند(البته این مورد فراتر از مدیریت شهری است. و باید در سطح دولت ملی بررسی شود.)

6. در استراتژی های درازمدت، قیمت و رانت زمین شهری در کلانشهرهای کشور باید کنترل شود.

7. اجرای طرحهای پیشگیرانه با پشتوانه قضایی در این نواحی.

8. بازنگری طرحهای جامع و تفصیلی شهری، به منظور پیش بینی فضاهای مناسب برای تولید مسکن کوچک، مقاوم و ارزان قیمت برای زوجهای جوان، خانواده های کم درآمد و...

9. توانمندسازى و جلب مشارکت اجتماعى حاشیه نشینان

10. فراهم کردن زمین جهت توسعه‏ی مسکن سازی غیررسمی

11. حمایت و اعمال مدیریت دولت در ایجاد تسهیلات زیربنایی

12. حمایت از پیمانکاران بخش غیررسمی

13. حمایت دولت از تولید کنندگان کوچک مصالح ساختمانی

14. حمایت از نظام‏های مالی مردمی و غیررسمی

15. حمایت دولتی از احداث واحدهای مسکونی اجاره‏ای ارزان

16. اصلاح قوانین و مقررات ساختمانی

 

9. نتیجه گیری

تحولات اقتصادی و اجتماعی در گسترش و ایجاد پدیده حاشیه نشینی بسیار موثر بوده است. لذا به منظور کنترل و در صورت امکان حذف این پدیده باید به ایجاد تعادل فضایی(اقتصادی ، اجتماعی ، کالبدی ) در سطح مناطق دست یازید. با استفاده از روشهای زیر می توان تا حدی به کنترل و مقابله با پدیده حاشیه نشینی اقدام نمود. از جمله این روشها:

 توانمند سازی، بهره جستن از اعتبارات جهانی، تخصیص بخشی از اعتبارات ملی به این مهم، جلوگیری از مهاجرت بی رویه از طریق عمران و آبادانی روستاها ، بازنگری طرحهای جامع و تفصیلی شهری به منظور پیش بینی فضاهای مناسب برای تولید مسکن کوچک و مقاوم و ارزان قیمت برای زوجهای جوان و خانواده های کم درآمد.